زمان‌بندی، نیمی از موفقیت انتقال فناوری است: در کدام مرحله عمر فناوری باید آدم، دانش فنی، ماشین یا کل فناوری را خرید؟

۱. مقدمه: خرید درست، در زمان نادرست

دو شرکت را در نظر بگیرید که هر دو تصمیم گرفته‌اند فناوری یکسانی را از خارج وارد کنند. اولی فناوری را در اوج بلوغ آن خریداری می‌کند: قیمت مناسب است، فروشندگان متعددند و اسناد کامل‌اند؛ اما چند سال بعد فناوری جدیدی بازار را تسخیر می‌کند و سرمایه‌گذاری او بی‌ارزش می‌شود. دومی فناوری را در مراحل اولیه هدف می‌گیرد: فروشنده‌ای حاضر به فروش نیست، دانش هنوز در ذهن چند پژوهشگر است و هیچ «بسته» قابل خریدی وجود ندارد. هر دو شرکت یک خطای مشترک کرده‌اند: زمان انتقال را با روش انتقال هماهنگ نکرده‌اند.

مسئله محوری این مقاله این است: مرحله‌ای که یک فناوری در چرخه عمر خود در آن قرار دارد، چگونه باید زمان و روش انتقال آن را تعیین کند؟ برای پاسخ، ابتدا چرخه عمر فناوری را از نگاه پژوهش‌های کلاسیک مرور می‌کنیم، سپس نشان می‌دهیم ماهیت دانش در هر مرحله چگونه تغییر می‌کند و در نهایت یک ماتریس تطبیق «مرحله ـ روش» ارائه می‌دهیم.

۲. منحنی S: فناوری‌ها پیر می‌شوند

ریچارد فاستر (Foster, 1986) در کتاب «نوآوری: مزیت مهاجم» منحنی S را به‌عنوان ابزاری مدیریتی رواج داد. ایده ساده است: در آغاز عمر یک فناوری، تلاش‌های تحقیقاتی پیشرفت اندکی ایجاد می‌کند؛ سپس با فهم بهتر، عملکرد به سرعت بهبود می‌یابد؛ و در نهایت، با نزدیک شدن به محدودیت‌های فیزیکی یا اقتصادی، بازده تلاش‌های بیشتر به شدت کاهش می‌یابد. در این نقطه، فناوری جدیدی که منحنی S خود را آغاز کرده، می‌تواند جایگزین شود.

پیام فاستر برای انتقال فناوری روشن است: خرید فناوری در انتهای منحنی S، یعنی جایی که بهبودها کند شده‌اند، ممکن است ارزان باشد، اما احتمال جایگزینی آن به زودی بالاست.

۳. الگوی آبرناتی ـ اتربک: از نوآوری محصول تا نوآوری فرایند

ویلیام آبرناتی و جیمز اتربک (Abernathy & Utterback, 1978) با مطالعه صنایع مختلف نشان دادند که نوآوری در طول عمر یک صنعت الگوی قابل پیش‌بینی دارد. اتربک (Utterback, 1994) بعدها این الگو را در کتاب «تسلط بر پویایی‌های نوآوری» بسط داد:

• ۱. مرحله سیال (Fluid Phase): طرح‌های رقیب متعددی وجود دارد، نوآوری محصول بالاست، فرایندها انعطاف‌پذیر و غیراستاندارد هستند و عدم قطعیت فنی و بازار زیاد است.
• ۲. مرحله گذار (Transitional Phase): یک «طراحی غالب» (Dominant Design) ظهور می‌کند، نوآوری محصول کاهش و نوآوری فرایند افزایش می‌یابد و تولید انبوه آغاز می‌شود.
• ۳. مرحله ویژه یا تثبیت‌شده (Specific Phase): محصول استاندارد شده است، رقابت بر قیمت و کارایی است، فرایندها بسیار تخصصی و سرمایه‌بر هستند و نوآوری عمدتاً تدریجی است.

فیلیپ اندرسون و مایکل تاشمن (Anderson & Tushman, 1990) این الگو را به یک مدل چرخه‌ای گسترش دادند: هر ناپیوستگی فناورانه یک «دوره تخمیر» (Era of Ferment) از رقابت طرح‌ها را آغاز می‌کند که با ظهور طراحی غالب پایان می‌یابد و «دوره تغییر تدریجی» را در پی دارد، تا زمانی که ناپیوستگی بعدی رخ دهد.

۴. چرخه عمر محصول و جابه‌جایی جغرافیایی فناوری

ریموند ورنون (Vernon, 1966) در نظریه «چرخه عمر محصول» توضیح داد که محصولات جدید معمولاً در کشورهای پیشرفته‌ای تولید می‌شوند که بازار پردرآمد و توان نوآوری دارند. با بلوغ و استاندارد شدن محصول، رقابت قیمتی اهمیت پیدا می‌کند و تولید به کشورهایی با هزینه کمتر منتقل می‌شود. پیامد این نظریه برای کشورهای در حال توسعه این است که فناوری‌ها معمولاً در مرحله بلوغ به آنها می‌رسد؛ زمانی که فروشندگان، فناوری را کمتر راهبردی می‌دانند و آماده انتقال آن هستند.

۵. چرخه معکوس: مسیر کشورهای در حال توسعه

لینسو کیم (Kim, 1980) با مطالعه صنعت الکترونیک کره، مدلی ارائه کرد که در آن کشورهای در حال توسعه چرخه عمر فناوری را «معکوس» طی می‌کنند. آنها ابتدا فناوری‌های بالغ و استاندارد را وارد و به‌کارگیری (Implementation) می‌کنند، سپس آن را جذب (Assimilation) و در نهایت بهبود (Improvement) می‌دهند. کیم (Kim, 1997) نشان داد که شرکت‌های موفق کره‌ای در طول زمان به سمت مراحل اولیه‌تر چرخه حرکت کردند؛ یعنی از تولید محصولات بالغ به سمت مشارکت در فناوری‌های در حال ظهور.

کیون لی و چیسونگ لیم (Lee & Lim, 2001) با مطالعه صنایع کره، سه الگوی همپایی را شناسایی کردند: همپایی مسیر-پیرو (Path-Following)، همپایی مسیر-پرشی (Stage-Skipping) و همپایی مسیر-ساز (Path-Creating). آنها نشان دادند که امکان جهش (Leapfrogging) به ویژگی‌های رژیم فناوری هر صنعت، از جمله قابلیت پیش‌بینی مسیر فناوری، بستگی دارد.

نکته مهم: مسیر معکوس کیم یک تقدیر نیست، بلکه یک نقطه شروع است. هدف راهبردی باید حرکت تدریجی از انتهای چرخه به سمت ابتدای آن باشد؛ یعنی از واردکننده فناوری بالغ به مشارکت‌کننده در فناوری‌های نوظهور.

۶. ماهیت دانش در هر مرحله: کلید انتخاب روش

چرا روش انتقال باید با مرحله چرخه عمر تغییر کند؟ پاسخ در تغییر ماهیت دانش است. در مراحل اولیه، دانش عمدتاً ضمنی است و در ذهن پژوهشگران و مهندسان قرار دارد؛ هنوز مستند نشده و حتی برای خود توسعه‌دهندگان کاملاً روشن نیست. با بلوغ فناوری، دانش به تدریج صریح، مستند و استاندارد می‌شود و در تجهیزات و نرم‌افزار تجسم می‌یابد. اریک فون هیپل (von Hippel, 1994) نشان داد که اطلاعات «چسبنده» به سختی جابه‌جا می‌شود و حل مسئله تمایل دارد در جایی انجام شود که اطلاعات چسبنده قرار دارد. در مراحل اولیه، دانش بسیار چسبنده است؛ در مراحل بلوغ، کمتر.

از سوی دیگر، آشیش آرورا (Arora, 1995) نشان داد که بازار دانش فنی زمانی بهتر کار می‌کند که بخش‌های صریح و قابل حمایت حقوقی (مانند پتنت) وجود داشته باشد و دانش ضمنی در کنار آن عرضه شود. این شرایط عمدتاً در مراحل میانی و پایانی چرخه فراهم است.

۷. ماتریس تطبیق مرحله و روش انتقال

بر پایه منطق بالا، می‌توان روش‌های انتقال متناسب با هر مرحله را چنین صورت‌بندی کرد. این ماتریس استنتاجی تحلیلی از ادبیات مرور شده است و باید به‌عنوان راهنمای جهت‌دهنده، نه قاعده قطعی، دیده شود:

۸. معمای زمان‌بندی: ارزان و قدیمی، یا گران و پرریسک؟

ماتریس بالا یک معمای راهبردی را آشکار می‌کند. فناوری بالغ ارزان‌تر، کم‌ریسک‌تر و قابل انتقال‌تر است، اما مزیت رقابتی کمی ایجاد می‌کند و ممکن است به زودی منسوخ شود. فناوری نوظهور گران، پرریسک و دشوارانتقال است، اما امکان جهش و کسب جایگاه پیشرو را فراهم می‌کند. پاسخ به این معما به سه عامل بستگی دارد:

• ۱. ظرفیت جذب سازمان: سازمانی که پایه دانشی قوی ندارد، نمی‌تواند فناوری نوظهور را جذب کند و بهتر است از فناوری‌های بالغ‌تر آغاز کند (Cohen & Levinthal, 1990).
• ۲. اهمیت راهبردی فناوری: اگر فناوری برای رقابت آینده کلیدی است، ورود زودهنگام حتی با ریسک بالا قابل توجیه است.
• ۳. رژیم فناوری صنعت: در صنایعی که مسیر فناوری قابل پیش‌بینی‌تر است، امکان پرش از مراحل بیشتر است (Lee & Lim, 2001).

مثال استراتژیک: یک کشور در حال توسعه که می‌خواهد وارد صنعت انرژی‌های تجدیدپذیر شود، ممکن است برای تولید قطعات استاندارد و بالغ، خرید تجهیزات و لیسانس فرایند را انتخاب کند، اما هم‌زمان برای نسل‌های بعدی و فناوری‌های در حال ظهور این حوزه، پژوهشگران خود را در همکاری‌های تحقیقاتی بین‌المللی مشارکت دهد. این ترکیب، یادگیری از فناوری بالغ و حضور در فناوری نوظهور را هم‌زمان ممکن می‌کند.

۹. چهار خطای رایج در زمان‌بندی

• ۱. خرید در انتهای منحنی S: سرمایه‌گذاری سنگین در فناوری‌ای که به محدودیت‌هایش رسیده و جایگزینش در راه است (Foster, 1986).
• ۲. انتظار بسته کامل در مرحله سیال: تلاش برای خرید «کلید در دست» فناوری‌ای که هنوز طراحی غالب ندارد.
• ۳. نادیده گرفتن ماهیت دانش: استفاده از قرارداد اسناد محور برای فناوری‌ای که دانش آن عمدتاً ضمنی است (von Hippel, 1994).
• ۴. ماندن در انتهای چرخه: اکتفا به واردات فناوری‌های بالغ بدون برنامه برای حرکت به سمت مراحل اولیه (Kim, 1997).

۱۰. سنتز نهایی: پرسش «چه وقت» به اندازه «چه چیز» مهم است

بیشتر بحث‌های انتقال فناوری بر «چه فناوری‌ای» و «از چه کسی» متمرکزند. ادبیات چرخه عمر فناوری نشان می‌دهد که پرسش «چه وقت» به همان اندازه مهم است، زیرا زمان، ماهیت دانش، در دسترس بودن فروشندگان، هزینه و ریسک را تعیین می‌کند و بنابراین روش مناسب را مشخص می‌سازد. سازمانی که موقعیت فناوری را روی منحنی S و در الگوی آبرناتی ـ اتربک تشخیص دهد، می‌تواند روش انتقال را با ماهیت دانش تطبیق دهد و مسیر خود را از انتهای چرخه به سمت ابتدای آن طراحی کند.

۱۱. خلاصه و نتیجه‌گیری

مسئله این مقاله تطبیق زمان و روش انتقال فناوری با چرخه عمر آن بود. با تکیه بر منحنی S (Foster, 1986)، الگوی آبرناتی ـ اتربک (Abernathy & Utterback, 1978; Utterback, 1994)، نظریه چرخه عمر محصول (Vernon, 1966) و مدل چرخه معکوس کیم (Kim, 1980) نشان دادیم که در مراحل اولیه دانش ضمنی و چسبنده است و انتقال افراد و همکاری تحقیقاتی مناسب‌تر است، در حالی که در مراحل بلوغ، خرید تجهیزات و فناوری کامل امکان‌پذیرتر است. راهبرد موفق، ترکیب یادگیری از فناوری بالغ با حضور در فناوری‌های نوظهور است.

۱۲. پرسش‌های متداول (FAQ)

۱. چرخه عمر فناوری چیست؟

الگویی که نشان می‌دهد فناوری‌ها از مرحله ظهور با عدم قطعیت بالا، به رشد سریع و سپس بلوغ و کندی بهبود می‌رسند؛ این الگو معمولاً با منحنی S نمایش داده می‌شود (Foster, 1986).

۲. طراحی غالب چیست و چرا مهم است؟

طرحی است که پس از رقابت طرح‌های مختلف، به استاندارد بازار تبدیل می‌شود. پس از ظهور آن، تمرکز نوآوری از محصول به فرایند منتقل می‌شود (Abernathy & Utterback, 1978; Anderson & Tushman, 1990).

۳. چرا کشورهای در حال توسعه معمولاً فناوری بالغ وارد می‌کنند؟

زیرا فناوری‌های بالغ در دسترس‌تر، ارزان‌تر و قابل انتقال‌ترند و فروشندگان آنها را کمتر راهبردی می‌دانند (Vernon, 1966؛ Kim, 1980).

۴. آیا می‌توان از مراحل چرخه پرش کرد؟

در برخی صنایع بله. لی و لیم (Lee & Lim, 2001) نشان دادند که امکان جهش به ویژگی‌های رژیم فناوری صنعت، مانند قابلیت پیش‌بینی مسیر فناوری، بستگی دارد.

۵. بهترین روش انتقال برای فناوری نوظهور چیست؟

از آنجا که دانش عمدتاً ضمنی است، روش‌هایی مانند همکاری تحقیقاتی، جذب و تبادل پژوهشگران و حضور در شبکه‌های علمی معمولاً مؤثرتر از خرید اسناد یا تجهیزات است.

۱۳. منابع

• Abernathy, W. J., & Utterback, J. M. (1978). Patterns of industrial innovation. Technology Review, 80(7), 40–47.
• Anderson, P., & Tushman, M. L. (1990). Technological discontinuities and dominant designs: A cyclical model of technological change. Administrative Science Quarterly, 35(4), 604–633. https://doi.org/10.2307/2393511
• Arora, A. (1995). Licensing tacit knowledge: Intellectual property rights and the market for know-how. Economics of Innovation and New Technology, 4(1), 41–60. https://doi.org/10.1080/10438599500000013
• Cohen, W. M., & Levinthal, D. A. (1990). Absorptive capacity: A new perspective on learning and innovation. Administrative Science Quarterly, 35(1), 128–152. https://doi.org/10.2307/2393553
• Foster, R. N. (1986). Innovation: The Attacker's Advantage. New York: Summit Books.
• Kim, L. (1980). Stages of development of industrial technology in a developing country: A model. Research Policy, 9(3), 254–277. https://doi.org/10.1016/0048-7333(80)90003-7
• Kim, L. (1997). Imitation to Innovation: The Dynamics of Korea's Technological Learning. Boston: Harvard Business School Press.
• Lee, K., & Lim, C. (2001). Technological regimes, catching-up and leapfrogging: Findings from the Korean industries. Research Policy, 30(3), 459–483. https://doi.org/10.1016/S0048-7333(00)00088-3
• Utterback, J. M. (1994). Mastering the Dynamics of Innovation. Boston: Harvard Business School Press.
• Vernon, R. (1966). International investment and international trade in the product cycle. The Quarterly Journal of Economics, 80(2), 190–207. https://doi.org/10.2307/1880689
• von Hippel, E. (1994). "Sticky information" and the locus of problem solving: Implications for innovation. Management Science, 40(4), 429–439. https://doi.org/10.1287/mnsc.40.4.429