نسخه ببرهای آسیا: کره، تایوان و سنگاپور چطور فناوری را «یاد گرفتند» نه فقط «خریدند»؟

۱. مقدمه: سه کشور، سه مسیر، یک مقصد

در دهه‌های میانی قرن بیستم، کره جنوبی، تایوان و سنگاپور کشورهایی فقیر با منابع طبیعی اندک بودند. چند دهه بعد، هر سه به اقتصادهای صنعتی پیشرفته تبدیل شدند و شرکت‌هایشان در صنایعی مانند نیمه‌رساناها، الکترونیک، خودرو و کشتی‌سازی در صف اول جهان قرار گرفتند. این تحول آن‌قدر چشمگیر بود که بانک جهانی (World Bank, 1993) گزارش مشهوری با عنوان «معجزه شرق آسیا» درباره آن منتشر کرد.

اما نکته جالب‌تر این است که این سه کشور از سه مسیر متفاوت به مقصدی مشابه رسیدند. مسئله محوری این مقاله این است: کره، تایوان و سنگاپور چگونه فناوری را کسب، جذب و به توانمندی بومی تبدیل کردند و چه درس‌هایی از «کتاب بازی» آنها برای کشورهای در حال توسعه امروز قابل استخراج است؟

۲. صنعتی شدن متأخر: یادگیری به جای اختراع

آلیس امسدن (Amsden, 1989) در کتاب «غول بعدی آسیا: کره جنوبی و صنعتی شدن متأخر» استدلال کرد که کشورهای صنعتی متأخر، برخلاف انگلستان و آمریکا، نه از طریق اختراع، بلکه از طریق «یادگیری» صنعتی شدند؛ یعنی قرض گرفتن و بهبود فناوری‌هایی که دیگران توسعه داده بودند. او نشان داد که در کره، دولت با اعطای حمایت‌ها و یارانه‌ها به شرکت‌ها، در مقابل از آنها استانداردهای عملکرد، مانند اهداف صادراتی، طلب می‌کرد. این «انضباط متقابل» باعث می‌شد حمایت دولتی به رخوت نینجامد.

کارل دالمن، بروس راس ـ لارسن و لری وستفال (Dahlman, Ross-Larson & Westphal, 1987) در World Development، با بررسی تجربه کشورهای تازه صنعتی‌شده، تأکید کردند که مزیت این کشورها از توانمندی فناورانه آنها ناشی شد، یعنی توانایی استفاده مؤثر از دانش فنی، و این توانمندی از طریق تلاش آگاهانه و سرمایه‌گذاری در یادگیری انباشته شد، نه صرفاً با واردات فناوری.

۳. مسیر کره: چائبول‌ها و یادگیری شدید

لینسو کیم (Kim, 1997) در کتاب «از تقلید تا نوآوری» مسیر کره را به‌عنوان حرکتی سه‌مرحله‌ای توصیف کرد: از تقلید تکراری محصولات بالغ، به تقلید خلاق و سرانجام به نوآوری. ویژگی‌های کلیدی مسیر کره عبارت بودند از:

• ۱. تکیه بر شرکت‌های بزرگ داخلی (Chaebol): کره به جای اتکای گسترده به سرمایه‌گذاری مستقیم خارجی، گروه‌های صنعتی بزرگ داخلی را به‌عنوان موتور صنعتی شدن تقویت کرد.
• ۲. کسب فناوری از راه‌های غیرمالکیتی: کیم نشان داد که شرکت‌های کره‌ای بیشتر از طریق روش‌هایی مانند خرید ماشین‌آلات، لیسانس، مهندسی معکوس و جذب متخصصان فناوری کسب کردند و در مراحل اولیه کمتر به سرمایه‌گذاری مستقیم خارجی متکی بودند.
• ۳. یادگیری تحت فشار: مطالعه کیم (Kim, 1998) درباره هیوندای نشان داد که مدیریت با «بحران‌سازی»، یعنی تعیین اهداف بسیار بلندپروازانه، شدت تلاش یادگیری را افزایش می‌داد.
• ۴. سرمایه‌گذاری در آموزش: گسترش آموزش عمومی و مهندسی، پایه دانشی لازم برای جذب فناوری را فراهم کرد (World Bank, 1993).

کیون لی و چیسونگ لیم (Lee & Lim, 2001) با بررسی صنایع کره نشان دادند که در برخی صنایع، شرکت‌های کره‌ای توانستند از مراحل چرخه فناوری پرش کنند، در حالی که در صنایع دیگر مسیر پیرو را دنبال کردند؛ و امکان جهش به ویژگی‌های رژیم فناوری هر صنعت بستگی داشت.

۴. مسیر تایوان: شرکت‌های کوچک، مؤسسات پژوهشی و بازگشت مغزها

تایوان مسیری متفاوت از کره را پیمود. به جای چائبول‌های بزرگ، اقتصاد تایوان بر شبکه‌ای از شرکت‌های کوچک و متوسط استوار بود. جان متیوز (Mathews, 1997) در California Management Review، شکل‌گیری صنعت نیمه‌رسانای تایوان را بررسی کرد و نقش محوری مؤسسه پژوهش فناوری صنعتی (ITRI) را نشان داد. این مؤسسه دولتی فناوری را از خارج کسب، جذب و توسعه می‌داد و سپس آن را از طریق انشعاب شرکت‌های جدید (Spin-offs) به بخش خصوصی منتقل می‌کرد. شرکت‌هایی مانند UMC و TSMC از همین فرایند زاده شدند. به بیان دیگر، دولت ریسک مراحل اولیه کسب و جذب فناوری را می‌پذیرفت و بخش خصوصی بهره‌برداری تجاری را بر عهده می‌گرفت.

آنالی ساکسنین و جین‌یوه هسو (Saxenian & Hsu, 2001) در Industrial and Corporate Change، بُعد دیگری از موفقیت تایوان را آشکار کردند: «ارتباط سیلیکون‌ولی ـ هسینچو». آنها نشان دادند که مهندسان تایوانی که در آمریکا تحصیل و کار کرده بودند، از طریق جوامع فنی فراملی، دانش، شبکه‌ها و سرمایه را میان سیلیکون‌ولی و پارک علمی هسینچو جابه‌جا کردند. بسیاری از آنها به تایوان بازگشتند و شرکت‌های فناوری تأسیس کردند.

نکته مهم: تجربه تایوان نشان می‌دهد که «فرار مغزها» می‌تواند به «گردش مغزها» تبدیل شود؛ به شرط آنکه کشور مبدأ فرصت‌ها و نهادهای لازم را برای بازگشت و اتصال متخصصان مهاجر فراهم کند.

۵. مسیر سنگاپور: جذب شرکت‌های چندملیتی

سنگاپور مسیر سومی را برگزید: به جای ساخت شرکت‌های داخلی بزرگ، به‌طور فعال شرکت‌های چندملیتی را برای سرمایه‌گذاری جذب کرد. لی کوان یو (Lee, 2000)، نخست‌وزیر بنیان‌گذار سنگاپور، در خاطرات خود با عنوان «از جهان سوم به جهان اول» توضیح می‌دهد که این کشور کوچک برای جذب سرمایه‌گذاران خارجی، بر ثبات سیاسی، حاکمیت قانون، زیرساخت باکیفیت، نیروی کار آموزش‌دیده و نهادهای کارآمد، از جمله هیئت توسعه اقتصادی، تکیه کرد.

پژوهش‌های سرریز دانش نشان داده‌اند که حضور شرکت‌های چندملیتی می‌تواند از طریق آموزش نیروی کار، پیوند با تأمین‌کنندگان محلی و نمایش فناوری، به انتقال دانش به اقتصاد میزبان کمک کند (Blomström & Kokko, 1998; Javorcik, 2004). اما این سرریزها خودکار نیستند و به ظرفیت جذب بنگاه‌ها و نیروی کار محلی بستگی دارند.

۶. مسیر صادرات قراردادی: از OEM تا OBM

مایکل هابدی (Hobday, 1995) در کتاب «نوآوری در شرق آسیا» نشان داد که بسیاری از شرکت‌های شرق آسیا از طریق تولید قراردادی برای شرکت‌های خارجی یاد گرفتند. مسیر یادگیری آنها را می‌توان در سه مرحله خلاصه کرد:

• ۱. تولید برای برند دیگران (OEM: Original Equipment Manufacturing): تولید محصول طبق طراحی و مشخصات خریدار خارجی؛ یادگیری مهارت‌های تولید، کیفیت و فرایند.
• ۲. طراحی و تولید برای برند دیگران (ODM: Own Design and Manufacture): شرکت محلی طراحی را نیز انجام می‌دهد، اما محصول همچنان با برند خریدار فروخته می‌شود.
• ۳. تولید با برند خود (OBM: Own Brand Manufacturing): شرکت با برند خود وارد بازار جهانی می‌شود.

هابدی تأکید کرد که خریداران خارجی در این فرایند، نقش «مدرسه» را ایفا می‌کردند: با انتقال مشخصات، استانداردهای کیفیت و گاهی کمک فنی، دانش را به تأمین‌کنندگان آسیایی منتقل می‌کردند.

۷. مقایسه سه مسیر

۸. وجوه مشترک: کتاب بازی مشترک ببرهای آسیایی

با وجود تفاوت مسیرها، ادبیات چند عنصر مشترک را در این سه تجربه برجسته می‌کند:

• ۱. سرمایه‌گذاری گسترده در سرمایه انسانی: گزارش بانک جهانی (World Bank, 1993) انباشت سریع سرمایه انسانی را یکی از پایه‌های رشد شرق آسیا می‌داند.
• ۲. جهت‌گیری صادراتی: رقابت در بازارهای جهانی، شرکت‌ها را به یادگیری و ارتقای کیفیت وادار می‌کرد (World Bank, 1993; Hobday, 1995).
• ۳. یادگیری فعال و آگاهانه: فناوری وارداتی نقطه شروع بود، نه نقطه پایان (Kim, 1997; Dahlman et al., 1987).
• ۴. نهادهای کارآمد: دولت‌ها، فارغ از مدل، نهادهایی ساختند که یادگیری فناورانه را هدایت و تسهیل می‌کرد (Amsden, 1989; Mathews, 1997).
• ۵. حرکت تدریجی به سمت فناوری‌های پیچیده‌تر: از صنایع ساده به صنایع پیچیده‌تر و از تولید به طراحی و برند (Hobday, 1995).

۹. درس‌ها برای کشورهای در حال توسعه

آیا «کتاب بازی» ببرهای آسیایی امروز نیز قابل اجراست؟ چند احتیاط لازم است. اول، شرایط بین‌المللی تغییر کرده است: قواعد تجارت جهانی و حقوق مالکیت فکری امروز سخت‌گیرانه‌تر از گذشته است و برخی ابزارهای سیاستی آن دوره ممکن است امروز در دسترس نباشد. دوم، هر سه کشور مسیر خود را با شرایط خاص خود تطبیق دادند؛ کپی کردن یک مدل بدون توجه به بستر، خطای رایج است. با این حال، اصول بنیادین همچنان معتبرند:

• ۱. انتقال فناوری را با یادگیری همراه کنید: هر قرارداد کسب فناوری باید برنامه جذب و توسعه داشته باشد.
• ۲. حمایت را مشروط به عملکرد کنید: درس امسدن (Amsden, 1989) درباره انضباط متقابل.
• ۳. نهادهای واسط بسازید: مؤسساتی مانند ITRI که فناوری را جذب و به صنعت منتقل کنند (Mathews, 1997).
• ۴. متخصصان مهاجر را به شبکه تبدیل کنید: درس ساکسنین و هسو (Saxenian & Hsu, 2001).
• ۵. از بازار جهانی به‌عنوان مدرسه استفاده کنید: مسیر OEM به OBM (Hobday, 1995).

مثال استراتژیک: یک کشور در حال توسعه که می‌خواهد صنعت تجهیزات پزشکی را توسعه دهد، می‌تواند ترکیبی از این درس‌ها را به کار گیرد: یک مؤسسه پژوهشی واسط برای جذب و بومی‌سازی فناوری، برنامه‌هایی برای اتصال متخصصان مهاجر، حمایت از شرکت‌های داخلی مشروط به دستیابی به اهداف صادراتی و کیفیت، و تشویق تولید قراردادی برای شرکت‌های بین‌المللی به‌عنوان گام اول یادگیری.

۱۰. سنتز نهایی: معجزه‌ای در کار نبود

با وجود عنوان «معجزه»، ادبیات علمی نشان می‌دهد که موفقیت ببرهای آسیایی حاصل معجزه نبود، بلکه نتیجه سرمایه‌گذاری آگاهانه و طولانی‌مدت در یادگیری فناورانه بود. هر سه کشور فناوری را از خارج آغاز کردند، اما در همان نقطه متوقف نشدند. آنها با ساخت سرمایه انسانی، نهادهای کارآمد و فشار رقابت جهانی، فناوری وارداتی را به توانمندی بومی تبدیل کردند. درس اصلی این است که مسیر واحدی برای همپایی فناورانه وجود ندارد، اما اصل واحدی وجود دارد: یادگیری فعال، نه دریافت منفعل.

۱۱. خلاصه و نتیجه‌گیری

مسئله این مقاله شناخت راهبردهای فناورانه کره، تایوان و سنگاپور بود. کره با چائبول‌ها و یادگیری شدید (Kim, 1997; Amsden, 1989)، تایوان با مؤسسات پژوهشی و شبکه‌های متخصصان بازگشته (Mathews, 1997; Saxenian & Hsu, 2001) و سنگاپور با جذب شرکت‌های چندملیتی (Lee, 2000) به توانمندی فناورانه رسیدند. وجوه مشترک آنها، یعنی سرمایه انسانی، جهت‌گیری صادراتی، یادگیری فعال و نهادهای کارآمد (World Bank, 1993; Hobday, 1995)، درس‌هایی ارزشمند برای کشورهای در حال توسعه امروز است.

۱۲. پرسش‌های متداول (FAQ)

۱. صنعتی شدن متأخر چیست؟

صنعتی شدن از طریق یادگیری و بهبود فناوری‌هایی که دیگران توسعه داده‌اند، به جای اختراع فناوری‌های جدید (Amsden, 1989).

۲. تفاوت مسیر کره و تایوان چه بود؟

کره بر گروه‌های صنعتی بزرگ داخلی تکیه کرد، اما تایوان بر شبکه‌ای از شرکت‌های کوچک و متوسط و مؤسسات پژوهشی دولتی مانند ITRI (Kim, 1997; Mathews, 1997).

۳. مسیر OEM به OBM چیست؟

مسیر یادگیری از تولید طبق طراحی خریدار خارجی، به طراحی برای خریدار و سرانجام فروش با برند خود (Hobday, 1995).

۴. نقش متخصصان مهاجر در موفقیت تایوان چه بود؟

آنها از طریق جوامع فنی فراملی، دانش، شبکه و سرمایه را میان سیلیکون‌ولی و تایوان جابه‌جا کردند (Saxenian & Hsu, 2001).

۵. آیا مدل ببرهای آسیایی امروز قابل تکرار است؟

اصول بنیادین آن مانند سرمایه‌گذاری در یادگیری و سرمایه انسانی معتبر است، اما شرایط بین‌المللی تغییر کرده و هر کشور باید مسیر خود را با بستر خود تطبیق دهد.

۱۳. منابع

• Amsden, A. H. (1989). Asia's Next Giant: South Korea and Late Industrialization. New York: Oxford University Press.
• Blomström, M., & Kokko, A. (1998). Multinational corporations and spillovers. Journal of Economic Surveys, 12(3), 247–277. https://doi.org/10.1111/1467-6419.00056
• Dahlman, C. J., Ross-Larson, B., & Westphal, L. E. (1987). Managing technological development: Lessons from the newly industrializing countries. World Development, 15(6), 759–775. https://doi.org/10.1016/0305-750X(87)90058-1
• Hobday, M. (1995). Innovation in East Asia: The Challenge to Japan. Aldershot: Edward Elgar.
• Javorcik, B. S. (2004). Does foreign direct investment increase the productivity of domestic firms? In search of spillovers through backward linkages. American Economic Review, 94(3), 605–627. https://doi.org/10.1257/0002828041464605
• Kim, L. (1997). Imitation to Innovation: The Dynamics of Korea's Technological Learning. Boston: Harvard Business School Press.
• Kim, L. (1998). Crisis construction and organizational learning: Capability building in catching-up at Hyundai Motor. Organization Science, 9(4), 506–521. https://doi.org/10.1287/orsc.9.4.506
• Lee, K., & Lim, C. (2001). Technological regimes, catching-up and leapfrogging: Findings from the Korean industries. Research Policy, 30(3), 459–483. https://doi.org/10.1016/S0048-7333(00)00088-3
• Lee, K. Y. (2000). From Third World to First: The Singapore Story, 1965–2000. New York: HarperCollins.
• Mathews, J. A. (1997). A Silicon Valley of the East: Creating Taiwan's semiconductor industry. California Management Review, 39(4), 26–54. https://doi.org/10.2307/41165909
• Saxenian, A., & Hsu, J.-Y. (2001). The Silicon Valley–Hsinchu connection: Technical communities and industrial upgrading. Industrial and Corporate Change, 10(4), 893–920. https://doi.org/10.1093/icc/10.4.893
• World Bank. (1993). The East Asian Miracle: Economic Growth and Public Policy. New York: Oxford University Press.